حسين اصلاني، كارشناس مهندسي عمران

بيش از شش دهه از آغاز آموزش رسمي علم اقتصاد در دانشگاههاي كشور مي گذرد، دراين مدت هزاران نفر در نظام آموزشي و پژوهشي و انتشار يافته هاي اين رشته علمي مشغول به كار بوده اند و حجم بسيار بالايي از منابع انساني و فيزيكي جامعه در اين نظام به كار گرفته شده است.

طي دو دهه اخير نيز گسترش كمي فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي علم اقتصاد، علاوه بر دانشگاههاي دولتي، توسط دانشگاههاي غيردولتي، سازمانهاي اجرايي و موسسات پژوهشي مستقل، روند چشمگيري داشته است .

ازسوي ديگر، معضلات و نابسامان ي هاي عملي و اجرايي در سطح كشور موجب شده است تا نظام آموزشي – پژوهشي علم اقتصاد در تناسب با مسائل اساسي اقتصاد كشور به طور جدي مورد بحث قرار گيرد.

نيز به « و اقصد في مشيك » يكي از معاني اقتصاد در لغت، ميانه روي و پرهيز از افراط و تفريط در هر كاري است . در آيه

همين معني آمده است.

درباره ي آن بسيار استعمال مي شده « اقتصاد » از آن نظر كه اعتدال در هزينه عمراني يكي از مصاديق ميانه روي بوده، كلمه

كه « اقتصاد » غالباً همين معني مقصود بوده است . به هر حال بر اي « اقتصاد » است تا آنجا كه در به كارگيري عرفي از

اقتصاددانان از آن بحث مي كنند تعاريف مختلفي ارائه شده است:

ارسطو: علم اقتصاد يعني مديريت طرح

آدام اسميت: اقتصاد، علم بررسي ماهيت و علل ثروت ملل است

استوارت ميل: اقتصاد، عبارت است از بررسي ماهيت ثروت از طريق قوانين توليد و توزيع

ريكاردو: اقتصاد علم است

آلفرد مارشال: اقتصاد، عبارت است از مطالعه بشر در زندگي شغلي و حرفه اي

اقتصاد بر دو نوع است:

اقتصاد خرد

اقتصاد خرد به بررسي رفتا ر اقتصادي انسانها و بنگاههاي اقتصادي مي پردازد و درصدد است تا رفتار عقلايي در انسانها را

شناسايي كند . با توجه به محدوديتهاي م وجود (مثلا درآمد) انسانها و شركت هاي اقت صادي مايلند كه بيشترين استفاده را

ببرند و منابع خود را به بهترين شكل ممكنه استفاده كنند . رفتار يك يا گروهي از انسانها در ارتباط با كالا يا كالاهاي

خاصي به اقتصاد خرد مربوط مي شود. توابع عرضه و تقاضا و نقطه تعادلي (نقطه ناش د ر نظريه بازي ها) توابع توليد و هزينه

نيز در اين بخش جاي مي گيرد.



اقتصاد كلان

اقتصاد كلان به بررسي مسايل اقتصادي در سطح كلان ملي يا جهاني مي پردازد. مسايلي از قبيل تورم ، ركود اقتصادي ،

بحران اقتصادي، بيكاري، فقر و اقتصاد توسعه در اين بخش مورد بررسي قرار مي گيرد.

بر خلاف اقتصاد خرد رفتارهاي فردي شكل دهنده اقتصاد كلان نمي باشد هر چند كه از جمع رفتارهاي فردي شكل

گرفته است.

بهره وري:

مقدار كالا و يا خدمات توليد ش ده در مقايسه با هر » : بهره وري كه يكي از م فاهيم اقتصاد است اينگونه تعريف مي شود

بعبارت ديگر بهره وري عبارتست از بدست آوردن حداكثر سود ممكن با بهره گيري .« واحد از انر ژي و يا كار هزينه شده

و استفاده بهينه از نيروي كار، توان، استعداد ومهارت نيروي انس اني، زمين، ماشين، پول، تجهيزات، زمان، مكان و … به

منظور ارتقاء رفاه جامعه.

بر خلاف پندار برخي افراد بهره وري فقط براي صنايع نيست بلكه بهره وري سطوح مختلفي دارد و همه افراد در همه

سطوح نقش دارند يعني اينكه افراد مي توانند با تفكر، ابداعات و نوآوري هاي خود عم لاً در چند سطح گوناگون موثر

واقع گردند.

سطوح مختلف بهره وري عبارتند از:

-1 سطح فرد (مهندسين)

-2 سطح گروه كاري

-3 سطح سازماني

-4 سطح رشته هاي عمراني، تجاري، خدماتي، صنعتي و يا كشاورزي

-5 سطح بخش هاي اقتصادي

-6 سطح ملي و كشوري

-7 سطح جهاني

در سطوح فردي دنب ال تدابيري هستيم كه چگونه مي توان بهره وري فردي را افزايش داد و در سطح گروه نيز به دنبال افزايش بهره وري گروه كاري هستيم . بديهي است كه موضوع بهره وري بيشتر در سطوح سازماني و رشته ها مطرح مي شود

و بيشترين ضوابط و شرايط مربوط به بهره وري را مي توان در آنها مشاهده كرد.

فوايد عمومي بهره وري عبارتند از:

• صرفه جويي در هزين هها

• افزايش كيفيت (مرغوبيت و مطلوبيت)كالاها وخدمات عمراني

• ثبات قيمتها و يا حتي كاهش آن

• افزايش سطح رفاه عمومي جامعه

• افزايش درآمد و سود

• رضايت عمومي افراد

• رونق اقتصادي

• افزايش توليد و ارائه خدمات

• ثبات اقتصادي در بازار جهاني

• ايجاد اشتغال

• توسعه صنعتي

منافع و فوايد بهره وري براي طرحهاي عمراني را مي توان به شرح ذيل برشمرد:

• افزايش سود و درآمد

• كاهش هزينه ها

• افزايش تقاضا

• رضايت شهروندان

• ايجاد رقابت سالمتر

• ارتقاي شغلي مهندسين

• ايجاد محيط كاري جذاب

• آموزش عمومي مهندسين

• افزايش حقوق و دستمزد

• امنيت شغلي مهندسين

• انجام درست كارها

• افزايش كيفيت زندگي كاري

• افزايش رفاه مهندسين

• افزايش انگيزه كاري

براي بهبود بهره وري موانعي به شرح ذيل وجود دارد:

• عدم اعتقاد و باور ملي به نتايج و فوايد بهبود بهره وري

• ترس از برخي نمودهاي ظاهري بهره وري از جمله ترس از بيكاري

• عدم آگاهي عمومي نسبت به مفاهيم وجايگاه بهره وري، ميزان اهميت آن و نقش و وظايف افراد در اين راستا

• بي توجهي به فكرهاي خلاق و مبتكر

• مقاومت افراد در مقابل تغييرات و عدم تمايل به ترك برخي عادات

• غرق شدن در روش ها و تكنيكها و تغيير باورهاي فكري

• بلند پروازي كردن وعدم توجه به مسائل به ظاهر كوچك و راه حلهاي خرد

• مشخص ننمودن متولي كار

• عدم هماهنگي وعدم هدايت ونظارت مناسب

• ضعف تعهد اجرايي

• عجله در حصول نتيجه

• دخالتهاي بي جاي برخي كارشناسان در ساير حوزه هاي كاري و اظهار نظرهاي غيركارشناسانه

• عدم وجود كارشناسان خبره و يا عدم انگيزش آنها در ارزيابي سيستم و تجزيه و تحليل و اندازه گيري بهره وري

• برخورد مقطعي با موضوع بهره وري وعدم تداوم آن

بطور كلي عوامل موثر براي افزايش سطح بهره وري را مي توان چنين برشمرد:

-1 بهبود كيفي عامل كار، با توجه به اينكه نيروي انساني مهمترين عامل در بهبودي بهره وري مي باشد لذا مي توانند بابكارگيري نكات ذيل موجبات ارتقاي بهره وري را فراهم نمايند:

الف: نگرشهاي مثبت كاري مهندسين، مسئولين

ب: كسب مهارتهاي جديد و ارتقاي تخصص با كمك آموزش

ج: كمك به همكاران در مواقع لزوم و اجراي كارها به صورت گروهي و دسته جمعي

د: مشاركت در برنامه هاي بهبود بهره وري همچون كميته هاي بهره وري، طرح پيشنهادها، نظام جامع كيفيت مديريت وگروههاي كنترل كيفي

ه: انجام درست كارها از بدو امر

و: حفظ سلامت جسماني و تغذيه مناسب افراد

ز: انگيزش مناسب كارگران و افراد شاغل در بخش از طريق اعطاي پاداشهاي مادي، تفويض اختيار، ايجاد محيط دوستانه

و روابط غيررسمي بين آنها

ح: بالا رفتن سطح آموزش مستمر و مداوم نيروي كار

ط: انجام پژوهش و تحقيقات متناسب با كار

ي: سپردن كار به كاردان و گماردن افراد در مشاغل متناسب

ك: ايجاد شرايط خوب كاري و تفريحات سالم

ل: بهبود روش هاي انجام كار

م: استفاده از سيستم مكانيزه و روش خودكار

ن: حذف مراحل زايد

-2 بهبود روابط حاكم بين مسئولين و مهندسين، مهندسين و افراد شاغل

الف: بكارگيري سبك مديريتي صحيح و علمي

ب: توجه مديريت به مشكلات كاري و زندگي افراد

ج: ايجاد سيستم اطلاعاتي مديريتي صحيح جهت استفاده مديران از اطلاعات و آمار درست و دقيق درباره عملكرد سيستم

و عمليات انجام شده و ساير اطلاعات مورد نياز.

د: ايجاد روابط دوستانه و صميمي مهندسين با افراد شاغل در بخش

ه: دادن آگاهي و شناخت به كارگران و كاركنان درباره اهداف و وظايف سازماني و جايگاه افراد درآن.

ز: ايجاد روحيه همكاري و مشكل گشايي در سازمان و باور داشتن آن توسط مديران و كاركنان.

ج: كوشش و پشتيباني مديريت در زمينه مديريت مشاركتي و بهره وري.

ي: بهره گيري از سرمايه هاي درون مرزي و برون مرزي در فعاليتهاي توليدي و داراي ارزش افزوده و پرهيز از مصرف در

امور غير ضروري غير توليدي.



-3 بهبود در بكارگيري رهاوردهاي فناورانه

الف: استفاده از ماشين آلات و تجهيزات بهتر و سرمايه گذاري بيشتر در تجهيزات و ماشين آلات

ب: اهميت دادن و استفاده از قدرت نوآوري و خلاقيت كاركنان و پژوهشهاي كاربردي آنها

ج: تحولات و پيشرفت فني و دگرگونيهاي فناورانه

د: استفاده صحيح و كامل تجهيزات فني و فناوري ها

ه: ايجاد وحدهاي تحقيق و توسعه و اهميت به جايگاه آنها

و: انجام پژوهش جهت دستيابي ب ه فناوري برتر و كاهش هزينه هاي توليد و ابداع محصولات ج ديد و كيفيت برتر و

افزايش توليد

ز: يكپارچه كردن صنايع و ايجاد واحدهاي عظيم و توليد هنگفت جهت صرفه جويي ناشي از توليد انبوه

ج: تغيير و دگرگوني در كيفيت مواد اوليه و بهبود آن

ط: تغيير دگرگوني در فرآيند ساخت و عملكرد سيستم و بهبود شيوه ها و فنون مهندسي صنايع

ي: استفاده از تدابير ارگونومي (مهندسي انساني يا دانش هماهنگ سازي ميان انسان، محيط و ماشين ) به منظور سلامتي،

شادابي، رفاه و ايمني كودكان

ك: نظام به موقع خدمات و توليد به هنگام

به منظور صرفه جويي در هزينه هاي سرماي هاي و عملياتي (Zero Inventory) ل: نظام موجودي صفر يا بدون انبار، نظام

انبار و انبارداري

م: استفاده از منابع پربازده

نتيجه:

چنانچه ميدانيم طرحهاي عمراني كشور كه داراي اعتبارات ملي، عمراني، استاني، منطقه اي، داخلي هستند نسبت به حجم

عمليات داراي مبالغ ريالي متفاوت بوده و شرايط مالي، اقتصادي، نرخ تورم و... در اجراء آن نقش اساسي دارد.

مهندسين طرحهاي عمراني جهت پيشبرد طر ح ها در راستاي رعايت مشخصات فني و آئين نامه اي و استانداردها بايستي با

آگاهي بر علم اقتصاد، همگام با پيمانكاران طرح براي جذب اعتبا رات، اجراي دقيق، فني و كم هزينه در يكسو حركت

نمايند.

چنانچه ميدانيد هزينه خسارت وارده از طرف طر ح هاي نيمه تمام كشور برابر يك ماشين شصت ميليون ريالي براي هر

ايراني مي باشد. گزارشات و آمار نظير موارد فوق آشكار ميسازد كه اجراء عمليات در سال جاري نسبت به سال آتي 10

الي 15 درصد از نظر تورم و 10 الي 30 درصد از نظر بهره برداري سودمند خواهد بود.

بهبود و ارتقاي بهره وري مستلزم آموزش علم اقتصاد در سطوح كارشناسي و بالاتر مقاطع دانشگاهي رشته عمران و

كوشش و تلاش برنامه ريزي شده همه جانبه از سوي افراد و مسئولين ذيربط است كه خود نيازمند بهبود شرايط كار و

تغيير محركه ها و رو ش هاي انگيزشي مهندسين، بهبود نظام ها، دستورالعمل ها، قوانين، بخشنامه ها، دستورالعمل ها، روش ها،
فناوري و غيره می شود